Trong Mai Hoa Dịch Số (梅花易數), việc xác định Thượng Quái (quẻ trên) từ các dữ kiện thực tế là bước đầu tiên và quan trọng để lập nên quẻ gốc, qua đó giải mã ý nghĩa của sự việc. Thượng Quái thường được hình thành từ dữ kiện đầu tiên, nổi bật nhất hoặc mang tính chủ động xuất hiện trong tình huống cần tiên đoán.
Để xác định Thượng Quái, nguyên tắc chung là quy đổi các thông tin quan sát được về một giá trị số, sau đó dùng số đó chia cho 8 lấy số dư để tìm ra quẻ đơn tương ứng. Mỗi quẻ đơn sẽ đại diện cho một ý nghĩa và tượng cụ thể.
Các loại dữ kiện thực tế có thể được sử dụng để xác định Thượng Quái bao gồm:
- Thời gian: Khi khởi quẻ bằng giờ giấc, số của chi giờ (Tý là 1, Sửu là 2, dần là 3,… Hợi là 12) được dùng để tính. Ví dụ, nếu là giờ Mão (4 giờ), số 4 sẽ được dùng. Số này sau đó được chia cho 8 lấy số dư.
- Số lượng: Số lượng vật thể, người, âm thanh hoặc bất kỳ thứ gì có thể đếm được trong bối cảnh sự việc. Chẳng hạn, nếu có 3 tiếng gõ cửa liên tiếp, số 3 được sử dụng; hoặc thấy 5 con chim bay qua, số 5 được dùng.
- Phương hướng: Hướng mà sự việc xảy ra, hoặc hướng mà đối tượng chính xuất hiện hay gây chú ý. Ví dụ, nếu có tiếng động lạ từ hướng Đông, số đại diện cho hướng Đông trong Tiên Thiên Bát Quái (quẻ Chấn là 4) sẽ được dùng. Tương tự với hướng Nam (quẻ Ly là 3), hướng Tây (quẻ Đoài là 2), v.v.
- Chữ viết hoặc con số tự nhiên: Khi người hỏi đưa ra một chữ, có thể dùng số nét của chữ đó hoặc số chữ cái trong tên, số trang sách, số điện thoại, v.v. để tính toán.
- Hành động hoặc hình thái vật thể: Hành động đầu tiên hoặc nổi bật của một người, con vật, hay trạng thái đặc trưng của một vật thể. Ví dụ, một người bất ngờ nâng một vật nặng có thể tượng là quẻ Cấn (núi, nặng nhọc); một con chó sủa liên tục tượng là quẻ Chấn (sấm sét, động). Việc chọn điểm quan sát phù hợp khi lấy tượng Dịch giúp đảm bảo tính chính xác khi quy đổi.
Khi lựa chọn dữ kiện, cần ưu tiên tính khách quan và sự nổi bật của thông tin. Dữ kiện nên là điều mắt thấy tai nghe rõ ràng, ít bị ảnh hưởng bởi suy diễn chủ quan của người xem quẻ. Nếu có nhiều dữ kiện xuất hiện cùng lúc, ưu tiên cái xuất hiện trước hoặc cái có tác động mạnh mẽ nhất đến sự chú ý của người quan sát. Sau khi có được con số tương ứng, chia cho 8 để xác định quẻ đơn. Nếu số dư bằng 0, quẻ được tính là 8 (Khôn).
Thượng Quái, với vai trò là phần mở đầu của quẻ, là nền tảng để bắt đầu quá trình giải quẻ, từ đó đưa ra những lời đoán có ý nghĩa cho câu hỏi hoặc sự việc cụ thể. Việc xác định đúng Thượng Quái giúp thiết lập một hướng đi chính xác ngay từ đầu trong quá trình luận giải quẻ Mai Hoa.