Nguyên Thần trong quẻ Dịch là hào mang ngũ hành sinh cho Dụng Thần (hào đại diện cho đối tượng cần xem), đóng vai trò như nguồn năng lượng tiếp sức và duy trì sự phát triển của sự việc được dự báo. Trong quá trình luận cát hung quẻ Dịch, việc xem xét trạng thái của Nguyên Thần giúp xác định đối tượng dự báo có nhận được sự hỗ trợ lâu dài, nguồn lực bổ trợ hay quý nhân giúp sức hay không. Dụng Thần dù có vượng tướng nhưng nếu thiếu đi sự sinh trợ của Nguyên Thần thì sự việc thường chỉ thuận lợi trong ngắn hạn và dễ gặp khó khăn ở những giai đoạn quyết định về sau.
Cơ chế hoạt động của Nguyên Thần dựa trên nguyên lý tương sinh của ngũ hành. Khi tiến hành giải quẻ, người luận quẻ cần lựa chọn Dụng Thần chính xác cho từng sự việc, sau đó tìm hào sinh cho Dụng Thần đó để làm Nguyên Thần. Ví dụ cụ thể, nếu Dụng Thần thuộc hành Mộc thì Nguyên Thần phải là hào thuộc hành Thủy, vì Thủy sinh Mộc. Sức mạnh và mức độ tác động của Nguyên Thần lên Dụng Thần được quyết định bởi trạng thái vượng, suy, động, tĩnh của hào này dưới sự tác động của ngày và tháng gieo quẻ.
Khi Nguyên Thần vượng tướng, tức là được ngày hoặc tháng gieo quẻ nâng đỡ, nguồn trợ lực cho Dụng Thần sẽ luôn dồi dào và bền vững. Nếu hào Nguyên Thần phát động, tức là có sự biến đổi và tham gia trực tiếp vào sự vận động của quẻ, sự hỗ trợ sẽ xuất hiện nhanh chóng dưới dạng các cơ hội thực tế hoặc sự giúp đỡ kịp thời từ bên ngoài. Ngược lại, nếu Nguyên Thần rơi vào trạng thái hưu tù, bị khắc hại bởi Kỵ Thần (hào khắc Dụng Thần) hoặc bị tuần không (trạng thái trống rỗng tạm thời), nguồn năng lượng sinh trợ sẽ bị suy giảm hoặc triệt tiêu, khiến công việc dễ rơi vào hoàn cảnh thiếu điểm tựa.
Trường hợp Nguyên Thần phục tàng, tức là ẩn dưới một hào khác mà không xuất hiện trực tiếp trên sơ đồ quẻ, biểu thị nguồn lực hỗ trợ hiện tại đang bị che khuất hoặc chưa sẵn sàng. Người luận quẻ lúc này cần xác định thời điểm hào Nguyên Thần xuất hiện, thường là vào những ngày hoặc tháng tương xung hoặc tương hợp để biết khi nào nguồn trợ lực này thực sự phát huy tác dụng. Việc đánh giá chính xác mối quan hệ giữa Nguyên Thần và Dụng Thần là yếu tố then chốt để dự đoán tiến trình phát triển dài hạn của sự việc.